Als 11 marz decida la Val Müstair a l’urna sch’ella voul reintrodüer il vallader sco lingua d’alfabetisaziun. Per infuormar a la populaziun perche cha’l vallader e na il rumantsch grischun dess gnir instrui in avegnir in Val Müstair als uffants da scoula, ha gnü lö sonda passada üna sairada d’infuormaziun. Preschaints sco referents d’eiran ultra da Renata Bott e Reto Roussette (autuors da l’iniziativa cunter il rumantsch grischun in scoula) eir amo Domenic Toutsch, president da la Pro Idioms Engiadina/Val Müstair e Romedi Arquint, anteriur president da la Lia Rumantscha. Il public as cumpuoniva – fin sün pacas persunas chi sustegnan il rumantsch grischun sco lingua d’alfabetisaziun – be da persunas chi sustegnan la Pro Idioms e l’iniziativa da reintrodüer il vallader sco lingua d’alfabetisaziun.

Sustegn da la suprastanza
Da la suprastanza cumünala dal Cumün da Val Müstair d’eira preschainta unic la suprastanta Carla Peterelli. Ella ha però pisserà per la plü gronda surpraisa da la saira. Davo avair tadlà la discussiun in sala ha’la nempe comunichà: «In nossa radunanza da suprastanza da marcurdi passà vaina decis cun majorità da sustgnair l’iniziativa per reintrodüer il vallader in nossa scoula.» Cha la suprastanza dal Cumün da Val Müstair renunzcha perquai da far üna cunterproposta a l’iniziativa e detta uossa als iniziants perfin eir la pussibiltà d’argumentar lur intent illa missiva per la bannida da la radunanza cumünala a man da la votumaziun a l’urna.
Quellas nouvas nun han fat star stut be al public radunà in sala da gimnastica da la chasa da scoula da Sta. Maria. «Nus eschan stupefats – ma evidaintamaing fich cuntaints da survgnir sustegn da nossa politica», han dit tant Renata Bott sco eir Reto Roussette. «Quist sun nouvas chi fan bain», ha dit Domenic Toutsch.

Sustegn da magisters e populaziun
A la sairada d’infuormaziun s’esa adüna darcheu i in tschercha da cuolpabels pel dilemma linguistic chi regna actualmaing in Val Müstair. Quai ha cumanzà pro la politica chantunala ed es i sur la Lia Rumantscha e’ls grondcusgliers rumantschs fin pro la politica cumünala e la magistraglia jaura. Quista vaiva decis a seis temp d’inchaminar la via dal rumantsch grischun eir scha la gronda majorità dals collegas da l’Engiadina d’eiran d’ün oter avis. Cha tuot la magistraglia nun es amo persvasa da desister dal proget es evidaint. Üna buna part ha però dat pro d’avair fat ün sbagl cun as suottametter al squitsch chi regnaiva da quel temp. In connex cun esser dvantats victimas d’impromischiuns politicas chi nu sun gnüdas respettadas, ha referi Domenic Toutsch. El ha tanter oter critichà il «curaschi» dals grondcusgliers rumantschs e la tenuta da la Regenza: «Scha quella e’l Grond Cussagl nu sun buns da sclerir ils puncts giuridics da lur decisiuns a temp e nu piglian resguard sün l’opiniun da la Rumantschia, schi suna svess la cuolpa schi dà opposiziun.»

Da sbagls s’imprenda
«Nus nu vulain restar ün’islina d’exots a reguard quai chi reguarda il rumantsch grischun in scoula», ha argumentà Reto Roussette, ün dals iniziants dal recuors inoltrà d’incuort cunter il conclüs da la Regenza chi voul reintrodüer l’idiom da suotinsü. La Regenza ha nempe decis cha quels uffants chi han cumanzà cun rumantsch grischun sco lingua d’alfabetisaziun dessan gnir instruits in quella varianta rumantscha fin la fin dal temp da scoula obligatoric. Cunter quella decisiun han recurrü Rousette ed ulteriurs 41 genituors. Lur böt es ch’eir quels scolars chi han cumanzà cul rumantsch grischun sco lingua d’alfabetisaziun, dessan avair il dret da tuornar pro l’idiom.
«Il rumantsch grischun d’eira per mai üna necessità», ha declerà Arquint. Cur ch’el saja però gnü a savair dal squitsch cha la Regenza grischuna haja fat in connex cun l’introducziun da la lingua oriundamaing previssa sco lingua placativa, saja’l stat schoccà. «Nus ans stuvain esser consciaints cha’l rumantsch nu sarà mai la lingua da la vita da lavur da noss uffants e perquai til stuvaina sustgnair in quel möd chi fa il plü grond sen», ha’l appellà. Cha viver e surviver possa l’idiom be sch’el gnia discurrü sün via, in scoula ed in famiglia, e quai cun corp ed orma, cun plaschair e persvasiun. Cha’l tudais-ch e l’inglais sajan per la vita da minchadi linguas plü importantas, saja evidaint. «Nus vain fat ün sbagl cun ans stabilir sco pioniers da l’introducziun dal rg sco lingua d’alfabetisaziun», ha dit ün partecipant a la sairada d’infuormaziun. Cha sbagls capitan, ha’l manià. «Ma uossa stuvaina simplamaing avair il curaschi da reveder nossa tenuta e da far il pussibel per evader la situaziun actuala pac bella», ha’l appellà. Da seis maniamaint sun stats eir plüs oters genituors chi han per part quintà da lur problems cun instruir als uffants rumantsch grischun. Cha’ls maniamaints in chosa rumantsch grischun ed idioms sco lingua d’alfabetisaziun sajan in Val Müstair oramai fats, ha stuvü conceder eir ün adversari da la reintroducziun da l’idiom sco l’ingua d’alfabetisaziun. «Nus stuvain uossa be amo avair il curaschi da decider a favur da noss uffants e per l’avegnir da nos bel idiom ed eir ir a vuschar als 11 marz», esa adüna darcheu gnü appellà.
Autor: ANR