Cha’ls da Schlarigna vegnan numnos ils «Schlarinots» es cuntschaint schabain cha quell’expressiun saja püchöntsch collieda cun schnöss. «Tenor Zaccaria Pallioppi haun ils da Schlarigna nom ils Schlarinais», ho declaro il retoromanist Chasper Pult. El ho preschanto il filolog, politiker e scienzcho da linguas in occasiun da la festa d’onurificaziun. Cha que saja be üna da fich bgeras expressiuns cha Pallioppi declera in sieu cuntschaint «Dizionario dels idioms rumauntschs». Precis our da quel dicziunari ho Pult prelet divers exaimpels. Angela Jann, commembra dal cussagl cumünel da Schlarigna, ho prelet in segut poesias da Pallioppi. L’act principel da la festa d’onurificaziun pel cuntschaint Schlarinot es però sto l’inauguraziun da la tevla da commemoraziun chi’s rechatta uossa vi da la chesa da naschentscha e da dmura dals Pallioppis.

L’an 1993 haun Tiziana ed Adriano Cavadini cumpro la Chesa Laret a Schlarigna. Grazcha a lur grand interess per la cultura e lingua rumauntscha haun els cumanzo a fer perscrutaziuns a reguard la chesa e’ls anteriurs possessuors da quella. Cur ch’els haun scuviert las inizialas «CP» vi d’üna granda s-chaffa da dschember d’eiran els quasi persvas cha lur chesa d’eira oriundamaing quella da la famiglia Pallioppi. Perscrutaziuns in chosa ils haun dos radschun: Zaccaria Pallioppi, ün dals pü prominents Schlarinots, es nat e creschieu sü in quella chesa. Per onurificher sias prestaziuns e per render attent ad indigens e giasts al fat cha Pallioppi ho vivieu in quella chesa, haun els imbellieu lur chesa cun üna tevla da commemeraziun. Il text da la tevla tuna: «Quista chesa es steda la dmura da Zaccaria Pallioppi (1820 – 1873). Hom da politica, poet e filolog, autur dal prüm grand dicziunari ladin». Sustegn e grand’incletta haun ils Cavadinis survgnieu eir da la vschinauncha da Schlarigna. Quella ho zieva la saireda d’onurificaziun eir spüert ün aperitiv als arduond 90 partecipants da la saireda.

Chi d’eira Zaccaria Pallioppi?

Zaccaria Pallioppi es naschieu als 2 marz 1820 a Schlarigna scu figl dal giurist e filolog Jon Pitschen Pallioppi e sia duonna Catrina, nada Zamboni. Cur ch’el vaiva och ans es mort sieu bap e nouv ans pü tard sia mamma. Dal 1828 al 1833 ho Pallioppi frequento l’Institut à Porta a Ftan e zieva ho el fat il giarsunedi da pastizier a Torino. Traunter il 1835 e 1841 ho el frequento il gimnasi a Cuira. Zieva ho’l stüdgio giurist a Cuira, a Jena ed a Berlin. Düraunt quel temp ho el scuviert la nouva scienzcha da la romanistica. Dal 1844 ho el marido ad Ursina Mengia Vicedomini. Dal 1855 al 1857 es sto Pallioppi Landamma, e dal 1857 fin al 1859 depüto dal Grand Cussagl e güdisch da pêsch. Dal 1859 ho el glivro cun sias caricas publicas e s’ho dedicho exclusivamaing a sieus stüdis filologics, in speciel a quels dal rumauntsch ladin. Cun «l’Ortografia et ortoëpia del idiom romauntsch d’Engiadin’ota, compiledas per creschieus et scolars pü avanzos» ho el s-chaffieu dal 1857 la prüma ortografia putera, la quêla es gnida recugnuschida generelmaing. Quella ho do a l’idiom da l’Engiadin’Ota üna fundamainta scientifica e l’ho sgüreda la priorited scu lingua da scrittüra. Dal 1858 ho el cumanzo la lavur vi da si’ouvra principela, il «Dizionari dels idioms romauntschs d’Engiadin’ota e bassa, della Val Müstair, da Bravuogn e Filisur». Quell’ouvra nun ho el però pudieu finir causa ch’el es mort als 3 marz 1873 a Schlarigna. L’ediziun rumantsch-tudas-cha da sieu dicziunari es gnida cumpletteda da sieu figl, il ravarenda Emil Pallioppi, e publicheda l’an 1895 in üna fuorma fermamaing redotta ed adatteda a l’adöver pratic e na be als bsögns scientifics. Zaccaria Pallioppi es gnieu sepulieu als 5 marz 1873 sül sunteri da San Gian a Schlarigna. Autor: ANR