«Las premissas a reguard il rumantsch grischun s’han müdadas», ha constatà Arno Lamprecht, president cumünal da Val Müstair, in occasiun da la radunanza cumünala. Dal 2005 vaiva decis la Val Müstair sco prüma regiun da pionier cun 238 cunter 131 vuschs d’introdüer il rumantsch grischun in scoula. Quella jada vaiva la Regenza impromiss, sco cha Lamprecht ha infuormà, cha fin pro l’on da scoula 2014/15 varan surtut tuot ils cumüns il rumantsch grischun sco lingua d’alfabetisaziun in scoula. Intant s’ha sviluppada la situaziun in ün’otra direcziun e singuls cumüns e regiuns da pionier han fingià decis la reintroducziun da l’idiom in scoula. In marz dal 2011 es gnüda inoltrada eir in Val Müstair ün’iniziativa per reintrodüer il vallader in scoula cun ün müdamaint ed adattamaint da la constituziun cumünala. «Tenor sclerimaints pro’l Chantun eschan nus in dovair da decider infra ün on sur da quista iniziativa», ha el declerà in radunanza cumünala. La suprastanza cumünala ha trat a nüz ils 12 mais per far sclerimaints, per observar il svilup e per as far ün maniamaint in chosa. La Lia Rumantscha ha bainschi preschantà ün cumpromiss valabel, respectivamaing ün model da coexistenza tanter ils idioms e’l rumantsch grischun, bleras dumondas sun però amo avertas e na respusas a plaina cuntantezza.

La Val Müstair es dividida
L’iniziativa per reintrodüer il vallader in scoula in Val Müstair es gnüda suottascrita da 431 persunas. Quist’iniziativa pretenda eir, cha’l vallader vegna fixà sco lingua ufficiala scritta e da scoula illa constituziun cumünala. «Nus restain Jauers e tavellain inavaunt jauer», es stat il tenor in radunanza cumünala. E quai es eir l’unic punct, ingiò cha tuot la populaziun va unanimamaing daperüna. La dumonda da la lingua scritta vain in Val Müstair discutada cuntraversamaing. Ils argumaints pel rumantsch grischun vaglian eir cunter il rumantsch grischun, las experienzas fattas sun per tscherta glieud negativas e per otra glieud fich positivas. Chi es persvas, cha l’experimaint rumantsch grischun in Val Müstair haja fat naufragi, chi pretenda cha quist experimaint stopcha gnir cuntinuà cun persvasiun. La Val Müstair es dividida e la debatta vain manada cun emoziuns.

Votumaziun consultativa
Avant la radunanza cumünala es la situaziun da rumantsch grischun gnüda tematisada eir in suprastanza cumünala. Quella ha decis cun quatter cunter trais vuschs da sustgnair l’iniziativa per reintrodüer il vallader. Sco cha la radunanza cumünala es gnüda infuormada, es eir il cussagl da scoula per l’iniziativa – la magistraglia invezza es cunter. Averta es eir amo la dumonda, co ch’üna reintroducziun dal rumantsch grischun vess finalmaing da gnir realisada. La Regenza vaiva decis l’on passà, cha quist müdamaint vain fat uschè sco pro l’introducziun dal rumantsch grischun, nempe in stufas a partir da la 1. classa. Las classas chi vegnan hoz instruidas in rumantsch grischun, dessan tenor quista decisiun cuntinuar cul rumantsch grischun in scoula. Unicamaing pro la 1. classa actuala po il cussagl da scoula decider in che direcziun cha l’instrucziun va inavant. Cunter quista decisiun esa gnü fat recuors, la decisiun finala es amo pendenta.
Sco cumün da pionier ha la Val Müstair survgni fin uossa ün import total da 363 000 francs per l’introducziun da rumantsch grischun. «Scha quist import stuvess gnir restitui, nun es neir amo scleri dal tuot», ha infuormà Arno Lamprecht. Pels aderents da l’iniziativa ha la Regenza pro l’introducziun dal rumantsch grischun impromiss bler e tgnü aint pac. «Perquai nu faja segn da cuntinuar», es stat ün votum in radunanza. Ils adversaris appelleschan a la via iniziativa cun fich buns mezs da scoula. Tantüna es eir il vallader pel Jauer üna lingua estra. «Tgnain sü nossa bindera – sainza esser svessa binderas», es stat ün votum pel rumantsch grischun.
La votumaziun consultativa a reguard l’iniziativa ha portà ün resultat da 86 vuschs per la reintroducziun dal vallader e 69 vuschs cunter. Quist resultat da la votumaziun consultativa vain publichà illa missiva per la votumaziun a l’urna. Quista votumaziun definitva ha lö als 11 marz. «L’ultim pled nun es amo dit», constata Arno Lamprecht, «uossa dependa chi chi riva da mobilisar daplü glieud».
Autor: Nicolo Bass