Fritz Hoppler ha lavurà ils ons 1970 sco planisader ed adjunct pro’l Chantun e plü tard pro l’ETH a Turich. In tuot quistas funcziuns ha’l adüna darcheu gnü contact cun l’Engiadina ed ha dürant quists ons sviluppà üna tscherta paschiun per quista regiun. In incumbenza da l’ETH ha Hoppler al principi dals ons 1980 elavurà ün stüdi a reguard l’effet economic regiunal dal Vereina chi d’eira in planisaziun. El es eir stat partecipà cur chi giaiva per formular la missiva per la votumaziun davart il tunnel dal Vereina e plü tard in differentas lavuors da progetaziun. Sco indschegner da fabrica as vaiva Hoppler scolà inavant sül sectur da planisaziun dal territori. Sün basa da la prüma ledscha da planisaziun dal territori, han lura bainsvelt cumanzà las prümas planisaziuns regiunalas. Las prümas lavuors da planisaziun in Engiadina ha Fritz Hoppler amo realisà sco collavuratur da l’ETH. «Nus vain tut sü ils indrizs d’innaiver illa planisaziun directiva regiunala», s’allgorda il planisader dal territori.

Blera documainta in passa 20 ons
Sia paschiun per l’Engiadina es creschüda talmaing, ch’el ha decis dal 1993 da fundar ün agen büro da planisaziun ad Ardez. Natüralmaing ch’eir il potenzial da lavur cun tuot la planisaziun locala e regiunala chi staiva davant porta, til ha motivà da far il pass da la Bassa in Engiadina. Fritz Hoppler d’eira l’unic planisader dal territori in Engiadina Bassa ed el vaiva buna spranza da survgnir blera lavur. In seguit sun entradas las incumbenzas e Hoppler ha realisà il plan directiv regiunal e differents cumüns til han incumbenzà culla planisaziun locala. Planet sun seguidas eir incumbenzas da la Val Müstair e da l’Engiadin’Ota. Fritz Hoppler ha elavurà blers concepts e stüdis, disegnà plans e ramassà dürant bundant 20 ons ün grond archiv cun documainta da planisaziun da tuot la regiun. Bleras troclas d’archiv sun prunadas in seis büro ad Ardez. Na la mancanza da plazza dimpersai il fat, ch’el accumplischa quist on seis 70avel anniversari, es il motiv per stübgiar planet vi da la pensiun. «Il termin da pensiun nun es amo fixà, però planet füssa da far ponderaziuns a reguard üna successiun», disch il planisader da territori chi ha fat tuot la planisaziun per la Pro Engiadina Bassa (PEB). La PEB es perquai landervia a tscherchar üna nouva soluziun.

Cun discuorrer e persvader
Actualmaing es Fritz Hoppler landervia d’elavurar insembel culla cumischiun da planisaziun da la PEB il concept dal territori abitabel regiunal. In quist concept vegnan resguardats ils giavüsch da mincha cumün a reguard zonas da fabrica, zonas d’industria e mansteranza ed in general zonas d’abitar. Per Hoppler nun esa realistic, cha tschertas zonas vegnan resguardas be amo in tscherts cumüns. «Mincha cumün ha il dret da’s sviluppar inavant e perquai provaina da resguardar ed integrar tuot ils giavüschs.» Eir il concept da deponias e material da la planisaziun regiunala es actualmaing publichà publicamaing. «In quist reguard es statta la sfida da chattar soluziuns per plüssas deponias decentralas in tuot la regiun», declera il perit. Minchatant as vain el avant sco advocat ed intermediatur tanter la regiun e’l Chantun. Perchè güst a reguard las deponias da material da s-chav, vess il Chantun plütost favorisà la varianta cun ün’unica deponia gronda per tuot la regiun. In discuors cun tuot las instanzas pertoccas ha Fritz Hoppler pudü persvader da la soluziun actuala. «Cun discuorrer e persvader vaina bleras jadas chattà bunas soluziuns acceptablas per tuots», quinta’l da seis recept da success. El nu’s vezza sco architect chi sto laschar inavo ün monumaint e fuormar la cuntrada cun sia scrittüra. «Eu sun ün executader sainza pussanza, ma cun pled in chapitel», as descriva Hoppler svess. A guardar inavo sün sia lavur dürant ils ultims 20 ons in Engiadina, chatta Hoppler però adüna darcheu stizzis da sia lavur.

Egualisaziun tanter vegl e nouv
Dürant quists 20 ons ha la regiun fat tenor Fritz Hoppler ün grond svilup. Il plü remarchabel es per el il grond augmaint da la populaziun. Cun quist augmaint sun eir creschüdas nouvas zonas d’abitar cun chasas d’üna famiglia. «Quist fat nun es incontestà pro la Chüra da monumaints», declera il planisader. Però tenor el sun las nouvas zonas güstifichadas e gnüdas realisadas sainza surfabricaziuns dischordinadas. «Ils cumüns in Engiadina Bassa sun restats bain compacts», constatta Hoppler. La sfida futura sarà tenor el da chattar bunas soluziuns pels minzs dals cumüns cullas chasas veglias engiadinaisas. «Las parts veglias dals cumüns cun sias chasas nu das-chan gnir negligiadas», intimescha’l e renda attent al fat, cha blers indigens fabrichan plü gugent chasas nouvas sco renovar chasas veglias engiadinaisas. «In quist reguard esa da chattar üna bun’egualisaziun e da provar da dar nouvas funcziuns a las chasas veglias da paurs», manaja’l. Tantplü cha las zonas da fabrica sun limitadas in tuot ils cumüns.
Ün’ulteriura sfida sarà eir l’integraziun da las spartas turissem, natüra e cuntrada i’l plan directiv da la planisaziun regiunala. E quista lavur vess Hoppler plü gugent da laschar far ad ün successur plü giuven. «Eu less però am tour il temp da surdar il savair e la documainta dals ultims ons sco basa per la lavur futura», uschè Fritz Hoppler chi spera chi vain chattada üna buna soluziun per l’avegnir.
Autor: Nicolo Bass