A dir da möd salop as pudessa dir: L’introducziun dal rumantsch grischun es ida illas chotschas. Punct. Our dal punct da vista finanzial es l’inter’istorgia statta plütost ün desaster. Il proget «rg in scoula» es gnü lantschà sco masüra da spargn. Cun edir in avegnir ils mezs d’instrucziun be plü in trais linguas invezza da set linguas, ha il Chantun vuglü spargnar magara raps. Il Grond Cussagl s’ha laschà persvader da l’idea ed ha fat bun la proposta. Per motivar ils cumüns da far part al proget sun gnüts scumpartits raps, mincha cumün da pionier ha surgni ün bel import sül conto. L’idea d’eira cha’ls cumüns da pionier fan sias prümas experienzas e cha’ls oters seguan lura ün davo l’oter.

Respostas maina l’avegnir
Uschè la teoria. Illa pratcha esa gnü tuot oter. Controversas a l’infinit. Sco dit, l’introducziun dal rg es ida illas chotschas. I nu fa uossa ingün segn da far ponderaziuns e discussiuns perche cha l’introducziun ha fat naufragi e che chi’s vess pudü far meglder. Quai cuosta be bler’energia chi resta sainza effet. Uossa vaja per cumanzar amo üna jada da nouv, per inchaminar üna nouva via: Imprender da möd activ l’idiom e da möd passiv rumantsch grischun obain viceversa. Listess che via chi’s piglia, l’idiom ha sia plazza ill’instrucziun da scoula, ed eir il rumantsch grischun. La dumonda es dimena, a chenün as voul dar daplü pais? Che es meglder pels uffants? Che tils maina daplü schanzas per l’avegnir? Chenüna decisiun gioda daplü sustegn da la società? Dumondas e dumondas! Las respostas definitivas maina pür l’avegnir. La dumonda «rg o idiom?» sto esser üna decisiun cul focus i’l avegnir. Cler, actualmaing nun es la situaziun tant agreabla pels Jauers, perche ils vaschins nu vöglian savair inguotta da rumantsch grischun. Ils Jauers sun be sulets cun lur «rg in scoula» illa terra Ladina. Ma co guarda quai oura in ün pêr ons cur cha’ls scolarins chi imprendan uossa rg van in tschercha da plazzas da giarsunadi o s’inscrivan in scoulas otas? Ils blers douvran in seguit inamöd be plü tudais-ch illa vita professiunala. Ma schi’s tratta d’üna plazza pro’l Chantun, pro la Confederaziun o pro las medias giodan ils Jauers cun lur cugnuschentschas da rg ün grond avantag in congual cun lur collegas Valladers e Puters. O lura tuot la litteratura rumantscha. Hoz vegnan edits nouvs cudeschs, gös auditivs ed oter plü per gronda part in rg.
Nu bastan quists argumaints? Lura amo ün: Ils Jauers nu perdan lur idiom, il jauer. Els guadognan pro il rumantsch grischun, üna nouva lingua. Ils uffants jauers han in avegnir ün trumf daplü illa mongia.

La lingua materna nu s’invlida
Il jauer ha survivü eir scha generaziuns han imprais a scriver e leger vallader in scoula. Il jauer surviva eir schi’s douvra tuottadi illa vita professiunala il tudais-ch o l’inglais. Üna lingua materna es francada chafuol ill’orma, là ingio cha’l rumantsch grischun nu rivarà mai nanpro. Là ingio ch’el nun ha neir mai da rivar perche cha rg es «be» üna lingua da scrittüra. Nus Jauers s’insömgiain, dombrain o blastemmain amo ons ed onnorums jauer. O ha El dudi blastemmer üna jada ün Vallais in «Hochdeutsch»?
Ün oter fat important sun las finanzas. Da ramassar a la svelta avuonda raps per edir ün cudesch idiomatic es bain pussibel, quai ha muossà il passà. Ma co guarda quai oura i’l avegnir? La Regenza ha bainschi dit ch’ella realisescha darcheu cudeschs i’ls idioms. Ma «cudeschs» nu voul dir «tuot ils cudeschs». Che esa scha’l Chantun finanziescha unicamaing ils mezs d’instrucziun obligatorics? E tschels, chi paja quels? Ils cumüns? As piglia simplamaing our da s-chaffa ils mezs vegls? Intant chi dess regularmaing ils plü nouvs cudeschs da scoula e bler’otra litteratura in rumantsch grischun? Da tuornar in darcheu a set linguas da scoula nun es economicamaing simplamaing na realistic. Na in ün temp ingio chi sto gnir spargnà da piz a chantun – quai sto esser evidaint a tuots, aderents o adversaris dal rumantsch grischun.

Ün schi al rumantsch
Las battostas in connex cul rg dürant ils utims ons sun stattas stantusas ed han cuostü bler’energia. Cumbats linguistics, sun eir cumbats dal cour. I nu va be per üna decisiun teoretica, as disch «che» o «tge». I va eir per identità, per la superbgia per l’aigna cultura e lingua. Tuot quai es gnü sdruoglià dürant ils ultims ons pro’ls Rumantschs. Els sun stats sü ed han cumanzà a cumbatter. Quist process ha fat mal, ma la Rumantschia til banduna rinforzada. Cha quist’identità idiomatica va a perder causa il rumantsch grischun nu craja – o lessa dir «nu craj jau».
Cul model da coexistenza «rumantsch grischun activ, idiom passiv» es gnüda chattada üna buna soluziun per cumüns chi han finigà cumanzà cul «rumantsch grischun in scoula» uschè sco la Val Müstair. Tant il jauer co eir il rg han in avegnir lur legitimaziun, lur lezcha e lur importanza. Da’s decider als 11 marz pel rumantsch grischun, voul dir ün «na» a l’iniziativa, nun es üna decisiun cunter il jauer, id es üna decisiun pel rumantsch sco tal e per ün avegnir plain pussibiltats.
Autorin: Myrta Fasser