Naschida es l’ideja d’ün’organisaziun internaziunela chi unifichescha ils diploms scolastics sün tuot il muond, l’an 1968 in Svizra, pü precis a Genevra. Üna gruppa da diplomats, chi vaivan svess iffaunts e chi müdaivan causa lur lavur mincha pêr ans domicil e pajais, vaivan tuots insembel subieu avuonda voutas las frustraziuns causedas dals müdamaints da scoula da lur iffaunts. Mincha pajais ho sieu sistem scolastic, si’egna lingua e sieus egens diploms, e quels nu vegnan suvenz na arcugnuschieus dadour ils cunfins. Quista gruppina s’ho in seguit missa landervi a creer ün sistem surregiunel da scolaziun per lur iffaunts. Il böt es sto d’avair üna basa identica sün tuot il muond chi piglia listess resguard süllas differenzas da mincha pajais. Il resultat da lur sforzs d’eira bain svelt installo scu sistem da scoula per famiglias da diplomats e quist ho dalum subieu ün svilup enorm. Hoz es il «International Baccalaureat Diploma», numno cuort «IB», ün’orgnaisaziun internaziunela etablida francamaing in passa 3300 scoulas da 141 pajais e sur 1 milliun iffaunts frequaintan il program in trais differentas linguas ufficielas.

 

Al Lyceum Alpinum da Zuoz es la lingua d’instrucziun dal «IB» inglais, otras linguas d’instrucziun in oters pajais sun spagnöl u frances. Sper la lingua d’instrucziun imprendan ils scolars almain üna lingua estra e paun approfundir las cugnuschentschas da lur lingua materna, scha tela nun es identica culla lingua d’instrucziun. Uschè paun ils scolars internaziunels tscherner a Zuoz scu ram facultativ lur lingua materna scu per exaimpel tudas-ch, taliaun, russ, bulgarais, rumen… e daspö cuort eir rumauntsch. Scha nun es pussibel da chatter ün magister u üna magistra chi surpiglia il uschedit «tutoring» per quistas linguas maternas illa scoula svess, schi survegnan ils scolars l’instrucziun e las lecziuns eir online sur internet. «Mia lingua materna es il rumauntsch e fin uossa nu daiva que la pussibilted da tscherner quista lingua scu ram facultativ, perche cha la lingua stu esser arcugnuschida da l’organisaziun. Per me vess que significho da tscherner tudas-ch, que ch’eau nu vulaiv. A me am portan cugnuschentschas approfundidas dal rumauntsch dapü», declera la giuvna Zuozingra June Shuler. Ella es decisa d’ir zieva la scoula a fer sieus stüdis ils Stedis Unieus. «E lo nu’m güda il tudas-ch», cuntiunuesch’la, «ma il fat d’avair fat il diplom dal IB eir in rumauntsch am avriro diversas portas.»

 

Zieva la dumanda da la scoula e dals?genituors tal comitè da l’IB a Genevra d’accepter eir il rumauntsch scu lingua materna ufficiela, ho il Lyceum stuvieu chatter e preschanter üna persuna adatteda per accumpagner la scolara infuorma d’ün uschedit «tutoring» ed ün expert pels examens. Cun que cha’ls examens da matura vegnan intaunt eir absolvos per part in rumauntsch, ho il Lyceum Alpinum glieud qualificheda e capabla in sieu ravuogl da magisters per surpiglier quista lezcha. Natalia Andri-Pedroni ho accepto la sfida da quist ingaschamaint da pionier ed elavurescha uossa per June Shuler il program da stüdi dumando. L’examen rumauntsch es partieu sü in diversas parts e consista da cugnuschentschas da litteratura rumauntscha in divers idioms, ün’interpretaziun d’ün töch da prosa ed üna lavur individuela in basa d’ün cudesch. Las prouvas sun in scrit ed a buocha.

 

Tenor June Shuler sun hozindi diversas universiteds in tschercha da qualchosa speciel. Mincha rarited maina üna püvalur per las instituziuns ed eir pels students, per Shuler sun sias cugnuschentschas da rumauntsch üna schanza impü. «Eau d’he gust d’esser part d’üna cultura interessanta e vuless profiter dal potenziel da la lingua rumauntscha», disch ella. Sper l’inglais, chi’d es per ella la lingua da scoula e lingua da minchadi, profita la scolara dal rumauntsch dapü cu dal tudas-ch. Que surtuot pervi dal fat ch’ella nu voul ir a stüdger in ün’universited da lingua tudas-cha, uschigliö füss la situaziun cleramaing otra. L’aspet interessant cha la giuvna duonna formulescha sainza ün minz da dubi u da melsgürezza, vain sustgnieu dal sever e pretenziuns program d’exa-?minaziun pel rumauntsch i’l «IB».

June Shuler s’allegra dal fat ch’ella es la prüma persuna sül muond chi po fer quist diplom internaziunel in lingua rumauntscha. Zieva ella sun alura las portas aviertas e las structuras definidas per oters scolars da lingua rumauntscha per seguir sieu exaimpel. Ella es persvasa cha’l rumauntsch tilla porta sper l’inglais enorm bger, saja que scu clev per s’aviciner a las linguas latinas ed als terms medicinels, scu eir pervi dal grand s-chazi culturel chi reposa illa lingua. La Zuozingra, chi discuorra uschè natürelmaing sur da la valur da sia lingua materna, ho forsa guadagno tres la scolaziun internaziunela al Lyceum Alpinum la distanza vulida per vzair e badair il grand potenziel da la pitschna lingua. Ella svess inchaminaro l’an chi vain, zieva sieu diplom, üna via incuntschainta da l’otra vart dal Atlantic culla lingua rumauntscha scu cuntgnieu important da sieu bagagl.

 

Autor: Erna Romeril