«Quist’aua d’eira alch oter co solita nudritüra. Ella d’eira buna pel cour, sco ün regal.» Quists pleds our dal «Pitschen Prinzi» dal poet frances Antoine de St. Exupéry as poja leger sülla tabla d’infuormaziun sper la funtana Lischana. Quels chi passan là davo üna gita cul velo o a pè e baivan da quist’aua resaintan quai sgüra uschè, forsa sainza savair cha l’aua da Lischana cuntegna fich bler magnesium ed es perquai, tanter oter, l’aua pels sportists.
Il lö da cura: Prosperità…
La funtana da Lischana es üna da sur 20 funtanas cun aua minerala in Engiadina Bassa. Desch da quellas sun inchaschadas e servan per far il bogn o per curas da baiver, e quai daspö – schi, daspö cura vairamaing? Aint in ün documaint dal 1369, ün register fundiari, vain manzunada per la prüma jada üna funtana cun «aua da sal». Il cronist Durich Chiampell scriva dal 1573 chi detta a Scuol üna chasa cun bognaduoiras per far il bogn cun aua minerala.
Il svilup dal lö da cura ha cumanzà tard in congual cun oters lös. Dürant ils ons 60 e 70 dal 19avel tschientiner però esa i svelt – eir pervi da las nouvas vias tras l’Engiadina e sur il pass dal Flüela. Infra pacs ons es dvantà «Schuls-Tarasp-Vulpera» ün lö da cura da reputaziun internaziunala. Amo hoz as poja admirar perdüttas da quel temp: stabilimaints impreschiunants sco ils hotels Belvédère, Quellenhof e Scuol Palace, ma impustüt la Büvetta Tarasp our’a Nairs. Ella d’eira ün lö d’inscunter central pels giasts, na be per baiver l’aua da las funtanas Lucius, Emerita e Bonifacius, dimpersè eir per discuter, per tadlar la musica da l’orchester da cura – ed impustüt per «verer e gnir vis».
…crisa e renaschentscha
Schi’s riva hoz our’a Nairs nu’s vezza plü nüglia da la vita d’üna jada. Il temp da prosperità cun optimissem e visiuns es i a fin bod d’ün mumaint a tschel culla prüma guerra mundiala. Blers progets per ulteriurs hotels e colliaziuns da trafic han stuvü gnir sepulits siond chi mancaivan ils giasts e cun quai eir ils raps necessaris. Eir la perioda tanter las duos guerras es statta plüchöntsch difficila pel turissem da cura – e davo, cur cha l’economia as vaiva recreada? Ir a far la cura nu d’eira plü «modern», na l’ultim causa chi voul bler temp.
Vers la fin dal 20avel tschientiner però es creschü darcheu l’interess per la medicina natürala e cun quai eir per las auas mineralas, plünavant s’ha sviluppada üna nouva cultura da star bain in ün sen cumplessiv (wellness). In blers lös – eir a Scuol – s’haja fabrichà perquai nouvs bogns chi han success.
«Talas auas daja…»
Ma che es quai vairamaing, aua minerala? Dal filosof grec Aristoteles (384 fin 322 a. Cr.) as cugnuoscha la frasa «Talas auas daja chi sun sco las terras ingio chi passan tras», e quella disch vairamaing tuot cun pacs pleds. Aua minerala es il prüm solita aua da plövgia: quella sfuondra aint illas sfessas dal terrain e piglia sü acid carbonic – premiss ch’ella riva, fich chafuol suot la terra, in ün lö cun gas vulcanic. Davo è’la buna da schoglier substanzas our da la crappa – substanzas fich differentas sco calcium, magnesium, natrium, calium, fier, clorid, sulfat ed otras plü. La mineralisaziun per gronda part ferma da las «auas fortas» (= auas chi cuntegnan almain 250 mg/l acid carbonic natüral) as muossa vi da sedimaints da chaltschina pel solit cotschnaints pro’ls inchaschamaints ed aint ils bügls. Blers chi insajan la prüma jada üna da quistas auas sun stuts ch’ella nun ha be ün gust special dimpersè bricla eir sülla leua. Precis sco l’aua chi’s cumpra in butiglia – be chi’s tratta qua d’acid carbonic natüral.
La richezza da funtanas mineralas in Engiadina Bassa es d’ingrazchar ad ün fenomen geologic, la fanestra d’Engiadina Bassa: tanter Guarda e Prutz (Tirol) ha fat svanir l’erosiun tras l’En e’ls vadrets dal temp da glatsch las cuvertas cristallinas e dolomiticas – vettas cumpactas ed impermeablas – chi vaivan zuoglià il plattai grischun. Tras quista vetta porusa (Bündnerschiefer) pon sortir las funtanas mineralas.
Baiver e far il bogn
Tschertas auas servan in prüma lingia sco bavronda pel minchadi. Ellas nu stüdan però be la said, dimpersè cuntegnan eir substanzas chi fan bain al corp. Otras as baiva per ragiundscher ün tschert effet medicinal. Plü bod as cugnuschaiva quists effets our d’experienza, la balneologia moderna po eir spiegar perche chi fan quist effet e quant chi’d es da baiver per til ragiundscher.
Pro’ls bogns cun aua minerala es effectiv impustüt l’acid carbonic. Ma eir as mouver aint ill’aua (o in fuorma da terapia o simplamaing per giodair) fa bain. Quai muossa il grond success dals nouvs bogns e centers da wellness, e quai as savaiva fingià avant tschientiners: Conrad Gessner, scienzià universal da Turich, es stat dal 1561 in Engiadina Bassa, el ha fat il bogn e bavü d’üna «funtana da sal». Ün on davo ha’l scrit ad ün ami ch’el stetta adüna bain daspö quella cura, e bler plü bain co tuot ils ons passats. Quist’aua saja, sco ch’el scriva, ün «miraculum naturae» – ün miracul da la natüra. El ha radschun, fin uossa, 450 ons plü tard.
Autura: Marianna Sempert












Neuen Kommentar schreiben